80'e 70 Metrelik İlk Kuzey Kazısı: Göbeklitepe'de Konut Çıktı, Tapınak Tezi Ne Olacak?

TL;DR: 13 Ağustos 2026'da Göbeklitepe'nin kuzey kesiminde ilk kez kazı başladı. Yüzeyin hemen altından, yerleşimin ikinci evresine tarihlenen dörtgen planlı yapılar çıktı. Kazı başkanı Necmi Karul'un ifadesi ölçülü: «İlk izlenimimiz bunların konut olarak kullanıldığı yönünde.» Bu cümle sekiz günde dünyayı dolaşıp Türkçeye «kanıtladı» olarak döndü. Oysa tapınak tartışmasının iki ayağı vardı ve Karul ikisini de kendi yazısında sayıyor: konutların bulunmaması, ve yakın çevrede su kaynağının bulunmaması. Kuzey kazısı birinci ayağı kaldırıyor. İkincisi duruyor: kazı ekibinin kendi ölçümüyle sarnıçların toplam kapasitesi 153,12 metreküp, en yakın kaynak yaklaşık beş kilometre. Üstelik tez zaten sessizce revize edilmişti; kazıyı yürüten Alman Arkeoloji Enstitüsü 2020'de kendi dergisinde «Dünyanın İlk Tapınakları» imgesinin revizyona gittiğini yazmıştı. Aşağıda hangi sayının kime ait olduğunu, iddianın sekiz günde nasıl bozulduğunu ve eylülde neye bakılacağını tek tek açıyorum.

13 Ağustos'ta tam olarak ne duyuruldu?

Haber iki ağızdan, aynı gün, birbirinden bağımsız biçimde geldi. Bu ayrım yazının geri kalanı için önemli, o yüzden en baştan netleştireyim.

Sabah saatlerinde Kültür ve Turizm Bakanı Mehmet Nuri Ersoy sosyal medya hesabından duyurdu: «Geleceğe Miras Projemiz kapsamında, höyüğün kuzey kesimindeki yaklaşık 80'e 70 metrelik alanda ilk kez kazı çalışmalarına başladık.» Aynı paylaşımda jeomanyetik ölçümlere de değindi ve GT1 ile GT2 alanlarındaki çalışmaların, A, C ve D yapılarındaki koruma uygulamalarının eş zamanlı sürdüğünü belirtti.

Aynı gün Anadolu Ajansı, Taş Tepeler Projesi Koordinatörü ve Göbeklitepe Kazı Başkanı Prof. Dr. Necmi Karul ile konuştu. Karul'un anlattığı şey daha somuttu: koruma çatısının kuzeyindeki yeni alanda bu sezon kazılara başlanmış, yüzeyin hemen altında yerleşimin ikinci evresine tarihlenen dörtgen planlı yapılar açığa çıkarılmıştı.

Zeytin ağaçları da hikâyenin parçası. Alanda duran ağaçlar başka bir bölgeye nakledilmiş, kazıya elverişli ortam ancak öyle oluşmuş. Karul bunu ayrıca vurguluyor: ağaçlar büyük ölçüde tahribata yol açmamış, ama taşınmasalardı burası kazılamayacak bir alan olarak kalacaktı.

80'e 70 mi, 1.500 metrekare mi?

İki sayı da doğru, ve dikkat çekici olan şu: ikisi de Karul'un ağzından çıkmış.

13 Ağustos'ta AA'ya «yaklaşık 1500 metrekarelik yeni alanda bu sezon çalışmalara başladık» diyor. 23 Ağustos'ta Milliyet'te yayımlanan kendi yazısında ise «höyüğün kuzey yamacında 80x70 metre boyutlarında yeni bir alanda çalışıyoruz» yazıyor. 80 çarpı 70, aşağı yukarı 5.600 metrekare eder. Aradaki fark üç kattan fazla.

Bir sayıyı düzeltmek, o sayıyı iddia etmek kadar sorumluluk ister. Bu yüzden burada bir tercih yapmayacağım. Kaynakların hiçbirinde hangi sayının neyi ölçtüğü açıkça yazmıyor. En makul okuma, 80'e 70'in araştırmaya açılan alanın tamamı, 1.500 metrekarenin ise bu sezon fiilen kazılabilir hâle getirilen bölüm olması. Ama bu benim okumam, kaynağın beyanı değil, ve öyle olduğunu iddia edemem.

Bu ayrımı önemsememin bir sebebi var. Geçen yazıda Arktik rotasının «Süveyş'i yarıya indirdiği» iddiasını incelerken de aynı tuzağa girdim: sayının doğru olması, o sayının doğru şeyi ölçtüğü anlamına gelmiyordu. Kıyas tabanının kim tarafından ölçüldüğü çoğu zaman sayının kendisinden daha belirleyici oluyor.

Kaydı temiz tutmak açısından: 5.600 ile 1.500'ü «çelişen iki rapor» diye sunan yayınlar oldu. Çelişki değil bu. Aynı kişinin, on gün arayla, iki farklı bağlamda verdiği iki sayı.

Yüzeyin hemen altında ne çıktı?

Buranın erozyona açık bir yer olması kazıyı hızlandırmış. Karul'un tarifi şöyle: duvarların üst kotları uzun süre önce aşınmış, dolayısıyla yapılar yüzeye çok yakın kalmış. Bazı yapıların tabanlarına, onun ifadesiyle, «çok hızlı bir şekilde» ulaşılmış.

Milliyet'teki yazısında daha ayrıntılı anlatıyor. Yapılar bitişik düzende inşa edilmiş. Zemin seviyesine ulaşılmış. Bazılarının tabanı terrazzo ile kaplı, yani kirecin yakılmasıyla elde edilen bir karışımla. Ve en kritik cümle şu: yapı içlerinde besin hazırlamaya yönelik buluntular var.

Bu son ayrıntı, AA'daki «mekânların iç düzenlemesi» ifadesinden daha güçlü bir kanıt. İç düzenleme yoruma açık; bir yapının içinde besin hazırlığına ait buluntu bulmak o kadar değil.

Bir de negatif bulgu var: dikilitaş geleneği bu yapılarda zayıflamış. Daha az dikilitaş barındırıyorlar. Aynı tipteki yapılara daha önce GT1 diye adlandırılan alanda da rastlanmış.

Jeomanyetik ne gösterdi? Burada iki resmî ağız iki şey söylüyor

Kazı başlamadan önce alanda yüzey taraması ve jeomanyetik ölçüm yapılmış. Toprağın altında ne olduğuna dair ilk fikir buradan geliyor. Ama iki resmî açıklama aynı ölçümü farklı tarif ediyor.

Ersoy'un 13 Ağustos paylaşımına göre ölçümler «büyük boyutlarda kamusal yapılar ile dörtgen planlı yapıların ve kulübelerin» varlığına işaret ediyor. Karul'un 23 Ağustos'taki yazısına göre ise: «Önceki yıllarda yapılan jeomanyetik ölçümlerden burada da benzeri, yuvarlak planlı büyük yapıların olduğunu biliyoruz.»

Dörtgen ve yuvarlak. Bu ayrım Göbeklitepe'de teknik bir ayrıntı değil, doğrudan evre farkı demek: yuvarlak planlı anıtsal yapılar eski evrenin, dörtgen planlılar sonraki evrenin işareti. Hangisinin toprak altında beklediği, kazının ne bulacağını değiştirir.

İki ifadeyi de olduğu gibi bırakıyorum. Karul ayrıca ölçümlerde tespit edilen yuvarlak planlı büyük yapıların üst seviyelerine ulaştıklarını düşündüklerini söylüyor. Yani her iki tarif de önümüzdeki sezonlarda sınanacak.

Göbeklitepe'nin künyesi: 9 hektar, 1.500 yıl, en az üç evre

Tartışmanın ne hakkında olduğunu anlamak için sitenin ölçeğini bilmek gerekiyor, çünkü popüler anlatı burayı genellikle birkaç taş çemberden ibaret gösteriyor.

1.500 yıl uzun bir süre. Bugünden geriye doğru saydığınızda sizi Ayasofya'nın bugünkü binasının tamamlandığı yıllara götürür. Göbeklitepe'nin «ne olduğu» sorusunun tek bir cevabı olmamasının ilk sebebi bu. Bir mekân on beş yüzyıl boyunca aynı işlevi taşımak zorunda değil.

Karul mimarideki değişimi kendi yazısında özetliyor: ilk yerleşimciler yuvarlak planlı küçük kulübeler inşa ediyor, zamanla yapılar daha kalıcı konutlara dönüşüyor, dönemin sonlarına doğru insanlar ilk kez köşeyi keşfedip dörtgen planlı yapılar yapmaya başlıyor. Mimarlık tarihinde köşenin keşfi, bir binanın nasıl büyüyeceğini kökten değiştiren bir eşik.

«İkinci evre» tam olarak ne demek?

Türkçe haberlerde «MÖ 8 binli yıllar», İngilizce haberlerde «9. binyılın başları» diye geçen aynı aralıktan söz ediliyor. İkisi çelişmiyor; MÖ 8000-8999 zaten dokuzuncu binyıldır. Adlandırma farkı, veri farkı değil.

Kuzeyde çıkan yapılar Tabaka II'ye ait. Yani anıtsal çemberlerin çağdaşı ya da devamı olan, daha mütevazı, daha az dikilitaşlı yapı ailesi.

Radyokarbon tarafında da somut sayılar var. Kazı ekibinin yayımladığı diziye göre D Yapısı'nın duvar sıvasından alınan örnek 9.984 ± 42 radyokarbon yılı veriyor; anakayaya yakın kömür örnekleri ise yüzde 95,4 güven aralığında MÖ 9664-9311 aralığında toplanıyor.

Bu tarihleri okurken akılda tutmak gereken bir arka plan var: Göbeklitepe, dünyanın son Buzul Çağı'ndan yeni çıktığı bir dönemde inşa edildi. İklimin bu ölçekte oynadığı dönemler insanlık için hep eşik oldu, ve bugün de okyanus dolaşımının zayıflamasını aynı gözle izliyoruz. Aradaki fark, o zaman kimsenin ölçemiyor olması.

Tapınak tezi kimindi? Schmidt'in kendi cümlesi

Bu noktada bir kişiyi doğru anlatmak gerekiyor, çünkü son bir haftada en çok haksızlık edilen isim o.

Klaus Schmidt 1995'te kazıları başlattı ve alanı bir kült merkezi olarak yorumladı. Ona atfedilen «önce tapınak geldi, sonra şehir» fikri, tarım devriminin klasik anlatısını tersine çeviriyordu: insanlar önce yerleşip tarıma geçip sonra tapınak yapmamış, büyük ritüel merkezleri insanları bir araya getirerek yerleşik hayatı ve tarımı hızlandırmış olabilirdi.

Schmidt'in 2010'da Documenta Praehistorica'da yayımlanan makalesinin özetinde şu cümle geçiyor: «It was not used for habitation; it consists of several sanctuaries in the form of round megalithic enclosures.» Yani yerleşim için kullanılmadı, yuvarlak megalitik çevrelerden oluşan birkaç kutsal alandan ibaret.

Bu net bir iddia ve karşısında net bir kanıt yığını duruyordu: onlarca yıllık kazıya rağmen evcilleştirilmiş bitki ve hayvana dair kanıt sınırlı, çanak çömlek yok. Schmidt 2014'te vefat etti. Kendisinden sonraki verilerin çoğunu görmedi.

İtiraz 2011'de geldi

E. B. Banning, 2011'de Current Anthropology dergisinde «So Fair a House» başlıklı bir makale yayımladı. Argümanı iki katmanlıydı.

Birincisi metodolojikti: arkeologlar kutsal ile dünyevi arasındaki modern batılı ayrımı tarih öncesine dayatma eğiliminde. Antropoloji çoğu toplumda bu iki alanın iç içe geçtiğini gösteriyor. İkincisi doğrudandı: Göbeklitepe'nin yapıları aslında evler olabilir, sembolik içeriği zengin evler.

Banning'in kanıt olarak gösterdiği şeyler arasında ev içi gömüler, saklama çukurları ve duvar resimleri vardı. Yani kutsalın gündelik hayata sızdığı, ayrı bir bina tipine kapatılmadığı bir dünya.

Kazı ekibi 2017'de cevap verdi

Alman Arkeoloji Enstitüsü'nün Göbeklitepe ekibi, Banning'e blogları üzerinden ayrıntılı bir yanıt verdi. Jens Notroff'un kaleme aldığı yazının başlığı bile tartışmanın tonunu gösteriyor: «A Sanctuary … or so fair a House?»

Notroff, Banning'in kutsal-dünyevi ayrımına dair itirazının geçerli olduğunu kabul ediyor. Ama bir karşı argüman koyuyor: T biçimli dikilitaşlar kollar, eller ve bir tür giysi betimiyle açıkça insan biçimli, ve doğal boyuttan belirgin biçimde büyük. Aynı dönemde gerçek boyutlu heykeller de yapılabiliyordu; Urfa Adamı bunun bilinen en eski örneği. Yani bu soyutlama ve bu ölçek tercihti, teknik sınır değil.

Yazının bir yerinde bölgesel bir tespit var ki tartışmanın çerçevesini değiştiriyor: son yirmi yılın araştırmaları, onuncu ve dokuzuncu binyıla ait geniş kazılmış hemen her yerleşimde yaşam alanları ile atölye alanlarının mekânsal olarak ayrıldığını, ayrıca kamusal ya da ritüel faaliyet için özel yapılar bulunduğunu gösteriyor. Çayönü'nün Kafataslı, Terrazzolu ve Döşemeli Yapıları, Nevalı Çori'nin Terrazzo Yapısı, Kuzey Suriye'de Jerf el Ahmar ve Mureybet'in ortak yapıları.

Yani «konut mu, özel yapı mı» sorusu Göbeklitepe'ye özgü bir ikilem değil. Bölgenin her yerinde ikisi bir arada.

Asıl revizyon sessizce 2019 ile 2020 arasında oldu

Burası, son bir haftanın haberlerinde neredeyse hiç geçmeyen kısım.

2019'da Laura Dietrich ve ekibi PLOS ONE'da bir makale yayımladı. Yedi binden fazla öğütme aleti, el taşı, havan ve dibek analiz edilmişti; bu yoğunluk bölgedeki çağdaş yerleşimler için alışılmadık derecede yüksek. Fitolit analizi tahılın alanda yoğun biçimde bulunduğunu doğruladı. Ve makalenin en kritik bulgusu şu: bitkisel besin hazırlığı ile dörtgen yapılar arasında net bir bağ var.

Yani 2026 Ağustosunda kuzeyde bulunan şey, 2019'da ana kazı alanında zaten görülmüştü. Dörtgen yapılar mutfak işine bakıyordu.

Aynı ekip büyük depolama tesisi bulamadı ve bundan, üretilen yiyeceğin hemen tüketildiği sonucuna vardı. Laura Dietrich'in 2021'de yayımlanan kitabında tablo biraz daha berraklaşıyor: bulamaç ve bira, ekmek benzeri yiyeceklere baskın; pişirme anıtsal yapıların çevresinde yapılmış; aletlerin sayısı günlük öğünlere ek olarak şölene işaret ediyor.

Ve 2020'de kazıyı yürüten enstitünün kendi yayınında, Lee Clare'in kaleminden şu cümle çıktı: 2015-2019 arasındaki çalışmalar, «popüler medya imgesini hâlâ besleyen» eski yorumların revizyonuna götürüyor. Metinde tırnak içinde geçen ifade: «Dünyanın İlk Tapınakları».

Kült merkezi tezinin iki ayağı vardı, biri gitti

Bu bölümü Karul'un kendi cümlesiyle kurmak en dürüstü, çünkü tezin dayanaklarını başkası değil o sayıyor.

Milliyet'teki yazısında şöyle diyor: alanın bir kült merkezi olarak kullanıldığı görüşüne göre burası belirli zamanlarda şölenler için bir araya gelinen bir yerdi, ve «konutların ve yakın çevrede su kaynaklarının bulunmamış olması bu görüşü destekliyordu».

İki ayak. Konut yok, su yok.

Kuzey kazısı birinci ayağa dokunuyor. İkincisi olduğu gibi duruyor, ve o ayağın sayıları yine kazı ekibinin kendisinden geliyor.

153,12 metreküp, yaklaşık 153 ton su demek. Bunun kaç kişiye kaç ay yeteceğini hesaplamaya kalkışmayacağım; kazı ekibi kendi değerlendirmesini zaten yapmış ve yukarıdaki tabloda duruyor. Notroff'un 2017'de yazdığı cümle daha çarpıcı: buranın kendisi «yerleşime elverişsiz» bir yer. Germuş sıradağlarının en yüksek noktası, kilometrelerce öteden görünen bir işaret, ama suyu olmayan bir tepe.

Dolayısıyla soruya verilebilecek dürüst cevap ikili değil. «Tapınak mıydı yoksa köy müydü» sorusu muhtemelen yanlış kurulmuş bir soru. Anıtsal yapıların özel amaçlı olduğu görüşü hâlâ ayakta; değişen şey, o yapıların çevresinde kimsenin yaşamadığı varsayımı.

Terrazzo zemin konut kanıtı mı? Burada dikkatli olmak gerek

Karul'un yeni yapılarda terrazzo zemin bulduğunu söylemesi ilk bakışta konut tezini güçlendiriyor gibi duruyor. Özenli bir taban, kalıcı kullanım demek.

Ama aynı malzeme tartışmanın diğer tarafında da geçiyor. Notroff'un 2017'de saydığı Çanak Çömleksiz Neolitik «özel amaçlı yapılar» listesinde iki tanesinin adı doğrudan bu malzemeden geliyor: Çayönü'nün Terrazzo Yapısı ve Nevalı Çori'nin Terrazzo Yapısı. Bu yapılar konut olarak değil, ortak ya da ritüel kullanım için ayrılmış yapılar olarak sınıflanıyor.

Yani terrazzo tek başına ne konut ne tapınak diyor. Emek ve kalıcılık gösteriyor, işlev göstermiyor.

Bunu bir kusur olarak değil, işin doğası olarak yazıyorum. Aynı bulgunun iki tezi birden desteklemesi arkeolojide sık karşılaşılan bir durum, ve tam da bu yüzden tek bir bulgudan sonuç çıkarmak zor.

Bu soruyu ne çözer? Karul zaten söylemiş

Haberlerde en çok budanan cümle bu oldu, oysa kazı başkanının söylediği en önemli şey belki de o.

AA'ya verdiği demeçte, dörtgen yapıların konut amaçlı kullanılmış olabileceğini söyledikten hemen sonra şunu ekliyor: «Ama kuşkusuz bunları sadece duvarları açığa çıkararak söylemek yeterli değil. Ve özellikle bu yapıların içerisinde topladığımız toprak örnekleri mekanların işlevleri hakkında bize bilgi verecek. Bu da daha çok taban seviyesine geldiğimizde, taban üzerinden aldığımız örneklerle söyleyebileceğimiz bir şey.»

Yani cevap duvarlarda değil, toprakta. Taban üstünden alınan örneklerde ne aranıyor peki? Fitolit, yani bitki dokusundan kalan mikroskobik silika kalıpları. Yanmış tohum kalıntıları. Ocak izleri. Mikro-atık dağılımı, yani bir mekânda hangi köşede ne işlendiğini gösteren küçük parça yoğunlukları. 2019'daki tahıl çalışmasının yöntemi de buydu.

Bu analizler kazı sezonunda bitmiyor. Laboratuvara gidiyor, tasnif ediliyor, yayına dönüşüyor. Karul'un yazısında bu da geçiyor: bir arkeolojik kazıyı hafriyattan ayıran şey verinin laboratuvarda tasnifi, toprak analizleri ve belgelenmesi; bazen üç-beş yılda bir sezon kazı durdurulup ağırlıklı olarak laboratuvarda çalışılıyor.

Sekiz günde bir cümle nasıl bozuldu?

Şimdi işin beni asıl ilgilendiren kısmına geleyim. Karul'un ölçülü cümlesi 13 Ağustos'ta Türkçe olarak yayına girdi. 21 Ağustos'ta Türkçeye geri döndüğünde «kanıtladı» olmuştu.

Zinciri tek tek açtım.

Dört ayrı sapma var burada ve hiçbiri kötü niyetli değil.

İlki sahiplik. Sosyal medyada açıklama yapan Karul değil, Bakan Ersoy'du. İkincisi şekil: Karul jeomanyetikte yuvarlak planlı yapılar derken, Ersoy'un listesindeki «dörtgen» sıfatı «kamusal yapılar»la birleşip tek bir kategoriye dönüştü. Üçüncüsü yöntem: iç düzenlemeyi kazarak görürsünüz, taramayla değil. Jeofizik bir duvarın izini verir, o odanın içinde ne bulunduğunu vermez. Archaeology Magazine'in cümlesinde bu ikisi yer değiştirmiş.

Dördüncüsü ve en ağırı kiplik. «İlk izlenimimiz konut olarak kullanıldığı yönünde» ile «kanıtladı» arasındaki mesafe, bir bilim insanının kariyerini koruyan mesafedir. Karul aynı demeçte bunu duvarlara bakarak söylemenin yeterli olmadığını da söylemişti; o cümle zincirin ilk halkasından sonra hiçbir yerde görünmüyor.

Aynı kalıbı bir yapay zekâ güvenlik olayını incelerken de görmüştüm: 141.006 rakamı yaygın biçimde yanlış kuruma atfedilmişti ve sayının sahibi bir kez kaydığında geri dönmüyor. Sekiz günde altı halka. Zincirin sonunda hiç kimse yalan söylememiş oluyor; herkes bir öncekini özetlemiş oluyor.

Karul'un kendi hesaplarına baktım

«Sosyal medyada açıkladı» ifadesi doğrulanabilir bir iddia, o yüzden doğrulamaya çalıştım.

IFLScience'ın yazısında iki sosyal medya gönderisi gömülü. Birincisi Kültür ve Turizm Bakanı'nın doğrulanmış Instagram hesabına ait. İkincisi bir arkeoloji haber hesabının paylaşımı; ortak yazar olarak Taş Tepeler'in resmî hesabı görünüyor. Bu ikinci gönderi Karul'dan söz ediyor, ama Karul tarafından yazılmamış: metin üçüncü şahıs, ve içerik AA röportajının özeti.

Karul'un kendi hesaplarına gelince. X hesabındaki son paylaşım Kasım 2022 tarihli; Ağustos 2026'da hiçbir şey yok. Instagram hesabı aktif, ama 13-19 Ağustos aralığında kendi hesabından paylaştığı tek gönderi 15 Ağustos'ta Kazdağı Müzesi'nde vereceği konferansın afişi, ve altında yazı yok.

Yani o cümle Karul'un cümlesi, bunda şüphe yok. Ama onu bir gazeteciye söyledi. Sosyal medyada olan iki şey vardı ve ikisi de başkasına aitti.

Bir kayıt düşeyim: Instagram hikâyeleri 24 saatte siliniyor ve geriye dönük olarak kimse doğrulayamıyor. Bu yüzden «böyle bir paylaşım yoktur» demiyorum, «bulamadım» diyorum.

Zeytinliğin altında ne saklanıyordu?

Kuzeydeki alan yıllardır zeytin ağaçlarıyla kaplıydı ve bu, internette kendi mitolojisini üretmiş.

Milliyet'in aynı sayısında Mesut Alp, dolaşan iddiaları sıralıyor: kazılara bilinçli olarak izin verilmiyordu, tarihin akışını değiştirecek sırları kapatmak için alana bilerek ağaç dikilmişti, dış güçler kazıları durdurmuştu.

Anlattığı gerçek sebep çok daha sıkıcı ve çok daha tanıdık. Alan yakın zamana kadar özel mülkiyete ait tarlalardan oluşuyordu. Kamulaştırma kararı öncesinde veya sırasında arazi sahiplerinin, kamulaştırma bedelini artırmak amacıyla tarlalara meyve ya da kereste ağacı dikmesi Türkiye'de bilinen bir pratik. Mülkiyet süreçleri tamamlanıp ağaçlar nakledildikten sonra kazı ekibi sahaya girebilmiş.

Yani ağaçlar bir sırrı örtmüyordu; bir kamulaştırma bedelini yükseltiyordu.

Alp'in yazıda değindiği bir nokta daha var: kazı sezonlarının arası verildiğinde bunun sebebi genellikle laboratuvar çalışması oluyor, ve Kültür ve Turizm Bakanlığı 1980'lerden bu yana kazı sonuçları raporlarını her yıl herkese açık biçimde yayımlıyor. Anadolu'nun bilimsel kaydının ne kadarının aslında erişilebilir olduğu, 1700 yıllık kuzey ışığı kayıtlarını arşivlerden çıkaran çalışmada da karşıma çıkmıştı. Veri çoğu zaman ortada duruyor; kimse bakmıyor.

Taş Tepeler'in geri kalanı ne durumda?

Göbeklitepe tek başına bir yer değil artık. Kültür ve Turizm Bakanlığı'nın 2021'de hayata geçirdiği Taş Tepeler Projesi bölgede birden fazla noktada kazı yürütüyor; Karul kendi yazısında Karahantepe, Sayburç, Çakmaktepe, Gürcütepe, Harbetsuvan, Söğüt Tarlası ve Sefertepe'yi sayıyor. Kuzey kazısını anlamlı kılan şeylerden biri de komşularında görülenler.

19 Ağustos'ta Bakan Ersoy, Karul'un Karahantepe ve Sayburç sunumunun ardından yeni sayılar paylaştı. Sayburç'ta kazıların altıncı sezonunda 2.700 metrekarelik alanda yaklaşık 70 konut ve özel yapı açığa çıkarılmış. Yerleşim MÖ 9. binyılın ortalarına tarihleniyor ve Neolitik'ten sonra Roma dönemine, oradan modern köy hayatına uzanan çok katmanlı bir höyük.

Sayburç'un asıl önemi şu: kazılan yapılar mimarinin yuvarlak plandan dörtgen plana geçişini gösteriyor, ve konut ile hane kavramının ortaya çıkışına dair veri sunuyor. Göbeklitepe'nin kuzeyinde görülen geçişin bir başka örneği yani.

Karahantepe tarafında ise merdiven ve pencere gibi mimari unsurların bilinen en erken örnekleri var. Bakanlık, Sayburç'un açık hava müzesine, kamulaştırılan alandaki geleneksel köy yapılarının ise bir köy müzesine dönüştürülmesini planlıyor. Bunun bir plan olduğunu ayrıca belirtmek gerekiyor; henüz yapılmış bir şey değil.

Ziyaretçi sayısında hangi rakama güveneceğiz?

Kuzey kazı alanının çevresine, ziyaretçilerin çalışmaları yakından izleyebileceği bir yürüyüş yolu planlanmış. Bu da beni turizm tarafındaki sayılara baktırdı, ve orada beklemediğim bir dağınıklık buldum.

Buraya kadar tutarlı. Sorun geçmiş yıllara inince başlıyor. Anadolu Ajansı'nın Ocak 2026 tarihli haberinde 2022 için 850 bin, 2023 için 317.253, 2024 için 709.643 yazıyor. Aynı ajansın Ekim 2025 tarihli haberinde ise aynı yıllar için 837.811, 512.164 ve 731.794 geçiyor.

İki seri arasında 2023 için neredeyse iki yüz bin kişilik fark var. Muhtemelen biri bilet kesilen ziyaretçiyi, diğeri toplam girişi sayıyor. Ama bunu hiçbir kaynak söylemiyor, ben de tahminimi veri diye yazmayacağım. Bu yüzden yukarıdaki tabloda yalnız kaynağı tek ve açık olan sayılar var.

Bu arada arama sonuçlarında karşıma 2025 için 1,4 milyon ziyaretçi yazan bir seyahat sitesi çıktı. Vali ve Bakanlık 781 bin derken. Kaynak olarak isimsiz bir «müze müdürü» gösteriliyordu. Böyle bir sayıyı yazının içine almak, yukarıda altı halkasını çıkardığım zincirin yedinci halkası olmak demek.

Sık sorulan sorular

Göbeklitepe'nin tapınak olmadığı kanıtlandı mı?

Hayır. Kanıtlanan şey, kuzey kesimde yüzeyin hemen altında dörtgen planlı yapılar bulunduğu ve bunların içinde besin hazırlığına dair buluntular olduğu. Kazı başkanı bunu «ilk izlenim» diye niteliyor ve işlevin toprak örnekleriyle belirleneceğini söylüyor. Anıtsal yapıların özel amaçlı olduğu görüşü ayrıca duruyor.

Peki bu bulgu Klaus Schmidt'i yanlış mı çıkarıyor?

Kısmen. Schmidt 2010'da alanın yerleşim için kullanılmadığını yazmıştı ve bu iddia zayıflıyor. Ama Schmidt'in asıl tezi, anıtsal yapıların ortak ve ritüel amaçlı olduğuydu; o kısım tartışmaya devam ediyor. Kendisi 2014'te vefat etti, sonraki verilerin çoğunu görmedi.

Yeni alan ne kadar büyük?

Bakanlık ve Karul 80'e 70 metre diyor, yani yaklaşık 5.600 metrekare. Karul ayrıca bu sezon yaklaşık 1.500 metrekarelik alanda çalışmaya başladıklarını söylüyor. İki sayının hangisinin neyi ölçtüğü açıklanmadı.

Suyu olmayan bir tepede nasıl yaşanmış olabilir?

Kesin cevabı yok. Batı yamaçtaki çukurlar sarnıç olabilir ve toplam kapasiteleri 153,12 metreküp hesaplanmış; kazı ekibinin değerlendirmesine göre bu, uzunca bir süre kalmaya yetebilir ama yağışsız yazın tamamına muhtemelen yetmez. En yakın erişilebilir kaynaklar yaklaşık beş kilometre uzakta. Mevsimlik ya da dönemsel bir kullanım ihtimali bu yüzden masada.

Dikilitaşlar deprem riskine karşı ne durumda?

C Yapısı'nda ayağa kaldırılan dikilitaşlardan birinin yüzeyine ait son parçalar yerine yerleştirildi. D Yapısı'nda duvarlar sağlamlaştırıldıktan sonra merkezdeki karşılıklı iki dikilitaşın zemin bağlantıları güçlendirildi, ve dikilitaşlar sarsıntıya karşı çelik halatlarla emniyete alınıyor.

Kuzeyde anıtsal yapı da çıkar mı?

Karul, jeomanyetik ölçümlerde tespit edilen yuvarlak planlı büyük yapıların üst seviyelerine ulaştıklarını düşündüklerini söylüyor. Bakanlığın açıklamasında da büyük boyutlu kamusal yapılardan söz ediliyor. Yani ihtimal yüksek, ama henüz açığa çıkarılmış bir anıtsal yapı yok.

Bu kazı ne zaman biter?

Karul'un bu yılki planı, alanın tamamında yüzey seviyesini kaldırıp hemen altındaki yapı kalıntılarını açığa çıkarmak. Bunun ötesi için ilan edilmiş bir takvim yok. Kazı sezonlarının arasında laboratuvar çalışması için verilen aralar da bu işin normal parçası.

Eylülde neye bakacağım

Üç şey.

Birincisi toprak örnekleri. Taban seviyesinden alınan örneklerin analizi, «konut mu» sorusunun tek gerçek hakemi. Fitolit ve mikro-atık dağılımı sonuçları açıklandığında ilk izlenimin ne kadar tuttuğunu göreceğiz.

İkincisi jeomanyetikte görünen büyük yapılar. Dörtgen mi çıkacak, yuvarlak mı? İki resmî açıklama iki farklı şey söylüyor ve toprak bu ihtilafı bu sezon çözebilir.

Üçüncüsü, bunu izlemek biraz garip gelebilir ama bence en öğreticisi: aynı haberin bir yıl sonra nasıl anlatıldığı. Bugün «kanıtladı» diye yazan bir metin, düzeltme yayımlanmadığı sürece internette öyle kalıyor. Toprak örnekleri sonucu ilk izlenimi doğrulasa bile, o cümle doğrulandığı için değil, tesadüfen doğru olmuş olacak.

Bir de küçük bir not. Zincirdeki her yayının elinin altında aynı kaynak vardı: AA'nın 13 Ağustos tarihli haberi, ücretsiz, açık, okunması beş dakika. Karul'un ihtiyat cümlesi o metnin içinde duruyordu. Sonraki altı halkanın hiçbirinde görünmüyor.

Karul'un kendi kaleminden çıkan ayrıntılı yazı ise 23 Ağustos'ta yayımlandı, yani zincir çoktan tamamlandıktan sonra. Terrazzo zeminleri, besin hazırlığı buluntularını ve kült merkezi tezinin iki ayağını oradan öğrendim. Haberler bittikten sonra çıkan metin, haberlerin hepsinden fazlasını söylüyordu.

Kaynaklar

• Anadolu Ajansı, Göbeklitepe'de yeni kazılarda dörtgen planlı yapılar ortaya çıkarıldı, 13 Ağustos 2026 (Karul'un demeci ve Ersoy'un paylaşımı)
• Prof. Dr. Necmi Karul, Göbeklitepe'nin yeni rotası: Yeni kazı alanı ile cevap bulacak sorular, Milliyet Pazar, 23 Ağustos 2026 (80x70, terrazzo, besin hazırlığı buluntuları, kült merkezi tezinin iki ayağı)
• TRT Haber, Göbeklitepe'nin kuzeyinde ilk kazı, 13 Ağustos 2026
• Klaus Schmidt, «Göbekli Tepe – the Stone Age Sanctuaries. New results of ongoing excavations with a special focus on sculptures and high reliefs», Documenta Praehistorica 37 (2010), s. 239-256
• E. B. Banning, «So Fair a House: Göbekli Tepe and the Identification of Temples in the Pre-Pottery Neolithic of the Near East», Current Anthropology 52(5), 2011
• Jens Notroff, «A Sanctuary … or so fair a House?», Tepe Telegrams (Alman Arkeoloji Enstitüsü), 24 Ocak 2017 (sarnıç kapasitesi, su kaynaklarının uzaklığı, özel amaçlı yapılar listesi)
• Laura Dietrich, Julia Meister, Oliver Dietrich, Jens Notroff, Janika Kiep, Julia Heeb, André Beuger, Brigitta Schütt, «Cereal processing at Early Neolithic Göbekli Tepe, southeastern Turkey», PLOS ONE 14(5): e0215214, 2019
• Laura Dietrich, Plant Food Processing Tools at Early Neolithic Göbekli Tepe, Archaeopress, 2021
• Lee Clare, «Göbekli Tepe, Turkey. A brief summary of research at a new World Heritage Site (2015–2019)», e-Forschungsberichte des DAI, 2020, doi:10.34780/efb.v0i2.1012
• Oliver Dietrich, Çiğdem Köksal-Schmidt, Jens Notroff, Klaus Schmidt, «Establishing a Radiocarbon Sequence for Göbekli Tepe. State of Research and New Data», Neo-Lithics 1/13, s. 36-47
• IFLScience, New Excavations At Göbekli Tepe Are Challenging Old Theories, 19 Ağustos 2026
• Archaeology Magazine, Dwellings Detected Near Monuments at Göbekli Tepe, 20 Ağustos 2026
• Euronews Türkçe, Göbeklitepe'deki yeni kazılar, yerleşik teorilere meydan okuyor, 21 Ağustos 2026
• CNN Türk, Bakan Ersoy: Şanlıurfa'da yeni bir döneme hazırlanıyoruz, 19 Ağustos 2026 (Sayburç 2.700 m², yaklaşık 70 yapı)
• Sabah, Göbeklitepe ve Şanlıurfa Arkeoloji Müzesi ziyaretçi sayısı açıklandı, 3 Ocak 2026 (Vali Şıldak: 781.381)
• Anadolu Ajansı, UNESCO Dünya Mirası Listesi'ndeki 8. yılını tamamlayan Göbeklitepe'ye 4,5 milyon ziyaretçi, 1 Temmuz 2026
• Instagram gömülü gönderi doğrulaması: IFLScience makalesindeki iki gömülü kaynak ve @necmikarul hesaplarının paylaşım tarihleri, 24 Ağustos 2026 tarayıcı incelemesi